Nghiên cứu Economist: Mua sắm doanh nghiệp bước vào kỷ nguyên agentic AI

Economist Enterprise vừa công bố ấn bản thứ năm liên tiếp của nghiên cứu Procurement Imperative, do SAP tài trợ. Báo cáo mới nhất mang tên “Procurement at a Crossroads: From Optimism to Realism” (Mua sắm ở ngã ba đường: từ lạc quan đến thực dụng) khảo sát 2.648 lãnh đạo cấp cao (C-suite) tại 23 quốc gia, xem xét cách bộ phận mua sắm đang phản ứng trước các áp lực từ kiểm soát chi phí, biến động địa chính trị cho đến làn sóng trí tuệ nhân tạo.

Điểm đáng chú ý của nghiên cứu năm nay là góc nhìn 5 năm: mua sắm doanh nghiệp không đi theo con đường thẳng từ chiến thuật lên chiến lược. Phạm vi trách nhiệm đã mở rộng, nhưng kỳ vọng chứng minh giá trị cũng lớn theo — kiểm soát chi phí, dự báo rủi ro, củng cố chuỗi cung ứng và biến đầu tư công nghệ thành kết quả đo lường được.

Chi phí chưa bao giờ rời khỏi mô tả công việc

Năm 2022, các lãnh đạo mua sắm còn hoạt động dưới cái bóng của đại dịch: rủi ro chuỗi cung ứng là rủi ro tổ chức hàng đầu, và gián đoạn do COVID-19 là động lực số một của chuyển đổi số. Khi điều kiện thay đổi, chương trình nghị sự mở rộng sang khả năng phục hồi, minh bạch, đa dạng hóa nhà cung cấp và số hóa — nhưng chi phí chưa bao giờ biến mất.

Trong nghiên cứu 2026, 54% lãnh đạo xác định tiết kiệm và tối ưu chi phí là đóng góp chính của bộ phận mua sắm cho tổ chức. Đây không phải bước lùi: quản trị chi phí hiện đại đòi hỏi hiểu sâu về nhu cầu, kinh tế học nhà cung cấp, vốn lưu động, rủi ro và hệ quả vận hành của các quyết định thương mại. Nhiệm vụ chi phí của mua sắm đã trở nên tinh vi hơn, chứ không bớt quan trọng đi.

Chuyển đổi số dịch chuyển từ “cấp vốn” sang “triển khai”

Một trong những thay đổi rõ rệt nhất nằm ở rào cản chuyển đổi. Năm 2022, ngân sách là trở ngại hàng đầu với 30,2%. Đến 2026, ngân sách tụt xuống vị trí thứ tư, trong khi mức độ dễ triển khai (ease of deployment) trở thành mối quan tâm số một của 71,7% lãnh đạo — một hạng mục thậm chí chưa tồn tại trong bảng câu hỏi năm 2022.

Cuộc trò chuyện đã đi qua giai đoạn “Chúng ta có đủ khả năng chi trả không?” để đến giai đoạn “Chúng ta có thực sự triển khai được không?”. Các lãnh đạo mua sắm giờ đây phải nhúng công nghệ vào quy trình thật, môi trường dữ liệu thật và tổ chức thật — và tạo ra giá trị kinh doanh có thể lặp lại.

Agentic AI nâng cả cơ hội lẫn tiêu chuẩn

Quy mô của làn sóng AI là không thể nhầm lẫn: 60% lãnh đạo gọi chuyển đổi số là ưu tiên chiến lược hàng đầu của mua sắm trong 12–18 tháng tới, tăng mạnh so với 38% của năm 2025, trong đó agentic AI nổi lên như công nghệ được săn đón nhất trong ngắn hạn.

Nhưng sự hào hứng giờ đi kèm giám sát chặt chẽ hơn. Khi AI tiến vào quản lý danh mục, tiếp nhận yêu cầu, tìm nguồn cung và các quy trình khác, lãnh đạo mua sắm cần xác định rõ kết quả kinh doanh cần cải thiện, dữ liệu cần thiết và các kiểm soát quản lý cách AI hành động.

Góc nhìn 5 năm cho thấy kỳ vọng đã tăng nhanh thế nào: năm 2022, công nghệ số nói chung dẫn đầu chương trình cải thiện quản lý danh mục với 35,8%; đến 2023–2024, ưu tiên trở nên cụ thể hơn quanh phân tích chi phí, lập kế hoạch kịch bản và chất lượng dữ liệu; đến 2026, insight dự báo dựa trên AI trở thành ưu tiên áp đảo với 66,6% người trả lời. Công nghệ đang chuyển từ giúp con người tìm thông tin sang giúp họ diễn giải lựa chọn và thực thi nhiệm vụ.

Ảnh hưởng chiến lược được thể hiện qua vận hành

Nhiều năm qua, lãnh đạo mua sắm nói về việc giành “một ghế trên bàn nghị sự”. Nhưng nghiên cứu cho thấy vị trí của mua sắm trên sơ đồ tổ chức ngày càng ít ý nghĩa. Năm 2022, COO đã là tuyến báo cáo lớn nhất với 33,5% (CFO sát nút ở 29,3%); đến 2026, tỷ lệ báo cáo COO tăng lên 44%, CFO còn 24,4%, còn báo cáo trực tiếp CEO giảm từ 18,8% xuống 15,7%.

Ảnh hưởng chiến lược của mua sắm ngày càng được thể hiện qua thực thi vận hành — cải thiện quyết định trên các trục chi phí, cung ứng, rủi ro và công nghệ. Tuy nhiên, mức độ hội nhập cao hơn không tự động bảo đảm vai trò chiến lược bền vững: niềm tin của lãnh đạo vào ảnh hưởng của mua sắm lên chuyển đổi số đã giảm từ 91% (2025) xuống 68% (2026). Một ghế trên bàn nghị sự quan trọng ít hơn những gì mua sắm mang lại khi đã ngồi vào đó.

Phương trình kỹ năng đã thay đổi

Năm 2022, khoảng trống kỹ năng phân tán khá đều: công nghệ 34,6%, kiến thức danh mục 32,0%, quản trị rủi ro 26,8%, trải nghiệm khách hàng 25,6%. Đến 2025, thành thạo AI và đạo đức AI vươn lên thành ưu tiên kỹ năng hàng đầu với 68,2%, bỏ xa các năng lực mua sắm truyền thống ở 34,1%.

Điều thú vị: cũng trong nghiên cứu 2025, chỉ 10% người trả lời ưu tiên sự tò mò (curiosity). Trong khi đó, các lãnh đạo mua sắm ngày càng mô tả tò mò là kỹ năng phân biệt đội ngũ phát triển mạnh trong kỷ nguyên AI với đội ngũ chỉ đơn thuần sử dụng công nghệ. Chuyên môn mua sắm truyền thống không lỗi thời — ngược lại, công nghệ càng mạnh thì giá trị của người hiểu danh mục, nhà cung cấp, thị trường và quản trị thay đổi càng cao. Thành thạo AI một mình là chưa đủ.

Chương tiếp theo là chứng minh

Năm năm trước, chuyển đổi mua sắm bị định hình chủ yếu bởi các cú sốc bên ngoài. Ngày nay, các tổ chức đưa ra lựa chọn có chủ đích hơn về AI, phân tích dữ liệu, nhân tài và mô hình vận hành — trong khi vẫn bị yêu cầu tạo ra tiết kiệm, quản lý biến động và cải thiện năng suất cùng lúc.

Với doanh nghiệp Việt Nam đang vận hành ERP hoặc cân nhắc chuyển đổi số quy trình mua sắm, thông điệp từ nghiên cứu rất rõ: giá trị không còn nằm ở việc có công cụ AI hay không, mà ở khả năng kết nối dữ liệu, nhúng công nghệ vào quy trình thật và đo lường kết quả. Chuyên gia mua sắm của 5 năm tới cần biết không chỉ cách dùng công cụ mới, mà cả khi nào cần thách thức đầu ra của chúng, cách áp dụng bối cảnh kinh doanh, và nơi phán đoán con người vẫn quan trọng nhất.

---

Nguồn: Five Years of Procurement Change: From Digital Ambition to Measurable Value — SAP News Center, 17/9/2026